terug naar het weblog >
29 december 2009
Vele jaren later – de typemachine hoorde al lang tot het erfgoed van de letteren - kwam er een nieuwe ontwikkeling: de tekstverwerker van een computer. De geschiedenis herhaalde zich. Wederom werden schrijvers die zo’n ding gebruikte verguist en bespot. De literatuur zou ten dode zijn opgeschreven als schrijvers dit hulpstuk gingen gebruiken. Ik herinner me een lang artikel in ik meen Vrij Nederland waarin gevestigde schrijvers het gebruik schrijven met behulp van een computer scherp veroordeelden. ‘De tekst staat door zo’n scherm te ver van me af. Geschreven woorden op papier zijn persoonlijker,’ liet Kees van Kooten optekenen.
Anno de jaren dubbel nul – de computer hoort al lang tot het erfgoed van de letteren - is er een nieuwe revolutie: niet voor schrijvers deze keer, maar voor lezers. De e-reader begint, met name in Amerika, voet aan de grond te krijgen. Opnieuw wordt er vanuit vele hoeken luid geschreeuwd dat deze apparaten funest zijn voor het lezen van, met name, literatuur.
Ik ben het hier principieel niet mee eens. Literatuur bestaat uit teksten. Natuurlijk is de vorm en de typografie van een tekst uitermate belangrijk, maar hoe we dit tot ons nemen vind ik van onderschikt belang. Papiersoort en druktechniek zijn in mijn optiek geen onderdeel van een literair werk. Een op toiletpapier gedrukte wapperpocket van de nieuwe roman van Harry Mulisch is exact dezelfde tekst als een fraai gebonden hardcovereditie van die nieuwe roman van Harry Mulisch. De vraag is of die tekst hetzelfde blijft als die nieuwe roman als e-book verschijnt.
Een tijdje terug werd ik door mijn uitgever gevraagd of ik ervoor voelde om mijn boeken uit te brengen voor e-readers. Ik twijfelde, maar niet omdat ik principieel tegen lezen vanaf een schermpje ben. Een gadgetverslaafde vriend van mij heeft een paar jaar geleden eens een oerversie van een e-lezer aangeschaft, een apparaat dat hij na een halve maand teleurgesteld cadeau deed aan een technisch neefje. Het lezen vanaf een scherm voegde niets toe, was zijn conclusie - die ik deelde. Ik zag mezelf niet met zo’n apparaat op schoot zitten, als ik me ook kon laten verleiden door de machtige lokroep van het papier.
Nog geen week na het verzoek van mijn uitgever startte Bol.com met een grootscheepse actie ter promotie van het digitale lezen. Nederland was rijp voor het e-readen. Bekende schrijvers als Joost Zwagerman en Herman Koch prezen in reclamefilmpjes - tegen betaling - de geneugten van elektronische boeken. Zwagerman hoorde ik roepen dat e-books het lezen gingen veranderen, zoals mp3-spelers met de muziekconsumptie hadden gedaan. Ik leer mijn kinderen dat ze niet alles klakkeloos moeten geloven wat de reclame hen voorhoudt.
Gelukkig was de firma Bol.com zo aardig mij een e-reader te schenken, in ruil voor een kritische maar eerlijke bijdrage over mijn bevindingen. Welnu. Hoewel ik minder gadgetverslaafd ben dan mijn vriend, werd ik toch onverwacht erg opgewonden van het apparaatje dat men mij stuurde. In tegenstelling tot die e-readers ‘van vroeger’ is de Sony PRS-600 van tegenwoordig een lekker geil dingetje, dat er gelikt uitziet en makkelijk is te bedienen. Het scherm is goed leesbaar, de ondergrond is goed wit, de letters prettig zwart.
Tot zover het uiterlijk, nu de inhoud. Ik begon mijn leeservaring met een boek waaraan ik tijdens mijn studententijd veel plezier heb gehad: Uren met Henk Broekhuis van Karel van het Reve. Hoewel ik het boek in twee exemplaren in mijn kast heb staan, telde ik gretig € 17,50 neer om het digitaal te kunnen lezen. Ik wou dat ik dat niet had gedaan. Het lezen van Uren met Henk Broekhuis was een absolute kwelling, wat niet werd veroorzaakt door de inhoud, maar door de volstrekt krakkemikkige vormgeving van de tekst. Lettertypes stonden schots en scheef door elkaar, woorden werden op misdadige wijze afgekort, sommige gedeelten waren in het geheel niet leesbaar. Ter illustratie heb ik een schermafbeelding gemaakt (via de bijgeleverde eBook Library, waarmee de boeken ook op een computer zijn te lezen):
Nog een voorbeeld:
Dit is onleesbaar en ziet er wezenlijk anders uit dan het papieren origineel. Op basis van dit boek had ik mijn cadeau gekregen e-reader teleurgesteld kunnen wegleggen om een vernietigend stuk uit mijn computer te rammen. Toch besloot ik nog een poging te wagen. Gratis importeerde ik een van de grootste meesterwerken aller tijden: Decamerone van Boccaccio. Ook dit leverde geen verpletterende leeservaring op. De vertaling is erg oud, de spelling is ouderwetsch en de bladspiegel is lezertreiterig, ook als de lettergrootte wordt aangepast:
Drie boeken verder (On the origin of species van Darwin, You can read anyone van David Lieberman en De naakte kroon van Jan van den Berghe), begon me een patroon op te vallen. De e-reader vult teksten niet uit, verandert bladspiegels en regelafstanden, goochelt met lettertypes en strooit willekeurig met zinafbrekingen. Voor wie geen belang hecht aan het uiterlijk van een tekst zal dit overkomelijk zijn, voor wie dit wel doet is het lezen van een e-boek een e-rgerniswekkende e-rvaring. Om in de beeldspraak van collega Zwagerman te blijven: als mp3-spelers klanken en ritmes gaan toevoegen, verandert de muziek. Als een e-readers uit eigen beweging rommelt met zinnen, woorden en letters, wordt de tekst ongenietbaar verminkt.
Ik besloot een laatste poging te wagen met de aanschaf van een moderne bestseller: Mannen die vrouwen haten van Stieg Larsson (ad € 10,-). Toegegeven, dit leverde minder ergernis op dan bij de eerdere boeken. De tekst las vlot en het lukte me dertig pagina’s achter elkaar te lezen. Pas toen ik gebruik maakte van het kantelmechanisme (de tekst van de Sony e-reader kan 90 graden draaien, zodat de lezer het apparaat ook verticaal kan vasthouden), kwamen er weer pagina’s met drie regels en andere ongemakken.
Mijn onbetaalde conclusie. Ik vrees dat de techniek helaas nog niet toereikend is om e-books gelijkwaardig aan p-books te laten zijn. Pas als in de toekomst de tekst op het scherm recht doet aan de oorspronkelijke tekst, kan ik mee voorstellen dat ik de e-reader vaker zal gebruiken. Zoals het er nu voorstaat geeft het apparaat mij teveel ergernis om te doen wat het belooft.
E-BOEKEN VERSUS P-BOEKEN
Ooit – sta me toe herinneringen op te halen aan een lang vervlogen tijd – schreven schrijvers met ganzenveer, kroontjespen of ander vlekkerig gerei. Toen kwam er eind negentiende eeuw een apparaat dat de gemoederen verdeelde in abjecte haters en bevlogen voorstanders: de typemachine. Echte schrijvers zouden natuurlijk nooit zo’n toestel gebruiken. De literatuur werd kapot gemaakt door de bijna oncontroleerbare stroom aan op het papier geramde letters. Waar bleef de contemplatie, de bezinning? Sommige schrijvers (zoals Jack Kerouac en in ons land Jan Wolkers) werden uitgejouwd voor hun schijnbaar ongecontroleerde schrijfmachineverslaving (‘that's not writing, that’s typing’).Vele jaren later – de typemachine hoorde al lang tot het erfgoed van de letteren - kwam er een nieuwe ontwikkeling: de tekstverwerker van een computer. De geschiedenis herhaalde zich. Wederom werden schrijvers die zo’n ding gebruikte verguist en bespot. De literatuur zou ten dode zijn opgeschreven als schrijvers dit hulpstuk gingen gebruiken. Ik herinner me een lang artikel in ik meen Vrij Nederland waarin gevestigde schrijvers het gebruik schrijven met behulp van een computer scherp veroordeelden. ‘De tekst staat door zo’n scherm te ver van me af. Geschreven woorden op papier zijn persoonlijker,’ liet Kees van Kooten optekenen.
Anno de jaren dubbel nul – de computer hoort al lang tot het erfgoed van de letteren - is er een nieuwe revolutie: niet voor schrijvers deze keer, maar voor lezers. De e-reader begint, met name in Amerika, voet aan de grond te krijgen. Opnieuw wordt er vanuit vele hoeken luid geschreeuwd dat deze apparaten funest zijn voor het lezen van, met name, literatuur.
Ik ben het hier principieel niet mee eens. Literatuur bestaat uit teksten. Natuurlijk is de vorm en de typografie van een tekst uitermate belangrijk, maar hoe we dit tot ons nemen vind ik van onderschikt belang. Papiersoort en druktechniek zijn in mijn optiek geen onderdeel van een literair werk. Een op toiletpapier gedrukte wapperpocket van de nieuwe roman van Harry Mulisch is exact dezelfde tekst als een fraai gebonden hardcovereditie van die nieuwe roman van Harry Mulisch. De vraag is of die tekst hetzelfde blijft als die nieuwe roman als e-book verschijnt.
Een tijdje terug werd ik door mijn uitgever gevraagd of ik ervoor voelde om mijn boeken uit te brengen voor e-readers. Ik twijfelde, maar niet omdat ik principieel tegen lezen vanaf een schermpje ben. Een gadgetverslaafde vriend van mij heeft een paar jaar geleden eens een oerversie van een e-lezer aangeschaft, een apparaat dat hij na een halve maand teleurgesteld cadeau deed aan een technisch neefje. Het lezen vanaf een scherm voegde niets toe, was zijn conclusie - die ik deelde. Ik zag mezelf niet met zo’n apparaat op schoot zitten, als ik me ook kon laten verleiden door de machtige lokroep van het papier.
Nog geen week na het verzoek van mijn uitgever startte Bol.com met een grootscheepse actie ter promotie van het digitale lezen. Nederland was rijp voor het e-readen. Bekende schrijvers als Joost Zwagerman en Herman Koch prezen in reclamefilmpjes - tegen betaling - de geneugten van elektronische boeken. Zwagerman hoorde ik roepen dat e-books het lezen gingen veranderen, zoals mp3-spelers met de muziekconsumptie hadden gedaan. Ik leer mijn kinderen dat ze niet alles klakkeloos moeten geloven wat de reclame hen voorhoudt.
Gelukkig was de firma Bol.com zo aardig mij een e-reader te schenken, in ruil voor een kritische maar eerlijke bijdrage over mijn bevindingen. Welnu. Hoewel ik minder gadgetverslaafd ben dan mijn vriend, werd ik toch onverwacht erg opgewonden van het apparaatje dat men mij stuurde. In tegenstelling tot die e-readers ‘van vroeger’ is de Sony PRS-600 van tegenwoordig een lekker geil dingetje, dat er gelikt uitziet en makkelijk is te bedienen. Het scherm is goed leesbaar, de ondergrond is goed wit, de letters prettig zwart.
Tot zover het uiterlijk, nu de inhoud. Ik begon mijn leeservaring met een boek waaraan ik tijdens mijn studententijd veel plezier heb gehad: Uren met Henk Broekhuis van Karel van het Reve. Hoewel ik het boek in twee exemplaren in mijn kast heb staan, telde ik gretig € 17,50 neer om het digitaal te kunnen lezen. Ik wou dat ik dat niet had gedaan. Het lezen van Uren met Henk Broekhuis was een absolute kwelling, wat niet werd veroorzaakt door de inhoud, maar door de volstrekt krakkemikkige vormgeving van de tekst. Lettertypes stonden schots en scheef door elkaar, woorden werden op misdadige wijze afgekort, sommige gedeelten waren in het geheel niet leesbaar. Ter illustratie heb ik een schermafbeelding gemaakt (via de bijgeleverde eBook Library, waarmee de boeken ook op een computer zijn te lezen):
Nog een voorbeeld:
Dit is onleesbaar en ziet er wezenlijk anders uit dan het papieren origineel. Op basis van dit boek had ik mijn cadeau gekregen e-reader teleurgesteld kunnen wegleggen om een vernietigend stuk uit mijn computer te rammen. Toch besloot ik nog een poging te wagen. Gratis importeerde ik een van de grootste meesterwerken aller tijden: Decamerone van Boccaccio. Ook dit leverde geen verpletterende leeservaring op. De vertaling is erg oud, de spelling is ouderwetsch en de bladspiegel is lezertreiterig, ook als de lettergrootte wordt aangepast:
Drie boeken verder (On the origin of species van Darwin, You can read anyone van David Lieberman en De naakte kroon van Jan van den Berghe), begon me een patroon op te vallen. De e-reader vult teksten niet uit, verandert bladspiegels en regelafstanden, goochelt met lettertypes en strooit willekeurig met zinafbrekingen. Voor wie geen belang hecht aan het uiterlijk van een tekst zal dit overkomelijk zijn, voor wie dit wel doet is het lezen van een e-boek een e-rgerniswekkende e-rvaring. Om in de beeldspraak van collega Zwagerman te blijven: als mp3-spelers klanken en ritmes gaan toevoegen, verandert de muziek. Als een e-readers uit eigen beweging rommelt met zinnen, woorden en letters, wordt de tekst ongenietbaar verminkt.
Ik besloot een laatste poging te wagen met de aanschaf van een moderne bestseller: Mannen die vrouwen haten van Stieg Larsson (ad € 10,-). Toegegeven, dit leverde minder ergernis op dan bij de eerdere boeken. De tekst las vlot en het lukte me dertig pagina’s achter elkaar te lezen. Pas toen ik gebruik maakte van het kantelmechanisme (de tekst van de Sony e-reader kan 90 graden draaien, zodat de lezer het apparaat ook verticaal kan vasthouden), kwamen er weer pagina’s met drie regels en andere ongemakken.
Mijn onbetaalde conclusie. Ik vrees dat de techniek helaas nog niet toereikend is om e-books gelijkwaardig aan p-books te laten zijn. Pas als in de toekomst de tekst op het scherm recht doet aan de oorspronkelijke tekst, kan ik mee voorstellen dat ik de e-reader vaker zal gebruiken. Zoals het er nu voorstaat geeft het apparaat mij teveel ergernis om te doen wat het belooft.
